Woelrat in de tuin: zo herken je hem en zo kom je er vanaf

Je trekt aan een jonge appelboom en hij komt zo uit de grond. De wortels zijn weg. Of je ziet je bloembollen verdwijnen zonder dat er iemand heeft gegraven. Grote kans dat je met een woelrat te maken hebt.

De woelrat is een van de meest onderschatte tuinplagen van Nederland. Hij werkt onder de grond en je ziet hem bijna nooit. De schade merk je pas als het te laat is.

Wat is een woelrat eigenlijk?

De woelrat heet met zijn wetenschappelijke naam Arvicola amphibius. Hij wordt ook wel waterrat genoemd. Ondanks die naam is hij geen echte rat. Hij hoort bij de woelmuizen en is dus familie van de veldmuis.

Een volwassen woelrat is 12 tot 22 centimeter lang, zonder staart. Hij weegt tussen de 80 en 250 gram. Hij heeft een bol, rond kopje met kleine oogjes en kleine oortjes die bijna in de vacht verdwijnen. Zijn staart is behaard en korter dan de helft van zijn lijf.

Een bruine rat ziet er heel anders uit. Die heeft een spitse snuit, grote oren en een lange kale staart. Verwar de twee dus niet, want de aanpak verschilt.

Woelrat of mol? Zo zie je het verschil

Dit is de vraag die we het vaakst krijgen. Beide dieren maken hopen aarde in je gazon. Toch zijn er duidelijke verschillen.

Een molshoop is netjes en rond. Hij lijkt op een kegeltje en de aarde is fijn. De ingang zit precies in het midden en is van bovenaf niet te zien. Een woelrathoop is platter en rommeliger. De aarde ligt vaak scheef en er zitten stukjes wortel of gras doorheen.

Ook de gang zelf verschilt. Steek voorzichtig een gang open. Een mollengang is rond. Een woelrattengang is ovaal en breder dan hoog. Dat komt doordat een woelrat met zijn tanden graaft en niet met brede voorpoten.

Het belangrijkste verschil zit in de schade. Een mol eet wormen en insecten. Hij raakt je planten niet aan. Een woelrat is een planteneter. Hij vreet wortels, bollen en knollen op. Zie je afgeknaagde wortels, dan weet je genoeg.

Waar hij zit en wanneer je hem merkt

De woelrat houdt van vochtige grond. Je vindt hem daarom vaak langs slootkanten, in weilanden, in volkstuinen en in tuinen bij water. Hij zwemt goed en gaat ook het water in.

Woelratten zijn het hele jaar actief. Ze houden geen winterslaap. In de winter en het vroege voorjaar valt de schade het meest op. Er is dan weinig groen bovengronds, dus schakelen ze over op wortels, bollen en boomschors onder de grond.

Ze planten zich snel voort. Een vrouwtje kan drie tot vier nesten per jaar krijgen, met elk twee tot zes jongen. Wacht dus niet te lang met ingrijpen.

Waarom je er iets aan moet doen

De schade is soms flink. Een jonge fruitboom kan in een winter zijn hele wortelstelsel kwijtraken. De boom lijkt gezond en valt dan opeens om. Ook bloembollen, dahliaknollen, wortelen en bietjes zijn favoriet.

Daarnaast ondergraven woelratten paden, terrassen en oevers. Dat leidt tot verzakkingen. Bij tuinvijvers kan een gang zelfs voor lekkage zorgen.

Wat wel werkt tegen woelratten

Vangen in de gang is verreweg de beste methode. Een woelrat leeft ondergronds, dus daar zet je de val ook neer.

Stap 1. Vind een actieve gang

Prik met een dunne stok of een Topcat zoekstaaf in de grond tussen twee hopen. Waar de stok plotseling wegzakt, zit een gang. Maak het gat een dag later dicht met wat aarde. Is het gat de volgende dag weer open? Dan is de gang in gebruik.

Stap 2. Zet de juiste val

Voor de tuin is de woelmuisval toolkit een goede start. Je krijgt twee vallen en het gereedschap om ze te plaatsen. Heb je al gereedschap? Dan kun je losse woelmuisvallen los kopen.

Een klassieke oplossing is de mol- en woelratklem in schaarmodel met handvat. Door het handvat span je hem veilig. Wil je liever vangen zonder het dier te verwonden? Kies dan de buisval voor mollen, woelratten en woelmuizen.

Heb je een groot perceel of een weiland? Dan is de Topcat woelrattenval de professionele keuze. Hij is stevig, herbruikbaar en heel betrouwbaar. In combinatie met de Topcat grondboor plaats je hem snel en netjes.

Stap 3. Plaats de val goed

Graaf de gang voorzichtig open. Zet twee vallen tegenover elkaar, zodat je beide looprichtingen afdekt. Dek daarna het gat af met een plag gras, een tegel of een plankje. Woelratten mijden tocht en licht in hun gang. Ze komen kijken wat er mis is en lopen dan tegen de val.

Stap 4. Voorkom dat ze terugkomen

Plant nieuwe fruitbomen en dure bollen in een korf van fijnmazig gaas. Dat kost even wat werk, maar het beschermt de wortels jarenlang.

Wil je een deel van je tuin liever ongestoord houden? Dan kun je een geurafweer proberen als aanvulling. Denk aan Protecta Talpa afweerstaafjes of mollen- en woelmuizenvloeistof. Verwacht daar geen wonderen van. Het werkt vooral als je het combineert met vangen.

Mag je een woelrat bestrijden?

De woelrat is een inheems dier. Voor de gewone tuinsituatie geldt een landelijke vrijstelling. Daardoor mag je hem in en om je eigen erf bestrijden met vallen. De regels kunnen per provincie iets verschillen. Twijfel je? Kijk dan even op de site van je provincie.

Gif is geen optie. Particulieren mogen sinds 1 juli 2023 helemaal geen rodenticiden meer gebruiken. Klemmen, buisvallen en weringsmaterialen mag je wel gewoon inzetten.

Let op bij lijmvallen. Het gebruik van lijmvallen voor knaagdieren is in Nederland in de basis verboden. Deze vallen zijn nog wel gewoon te koop. De gebruiker is er zelf verantwoordelijk voor om vooraf een ontheffing aan te vragen. Voor woelratten heb je zo'n val trouwens helemaal niet nodig. Een klem in de gang werkt veel beter, want het dier komt bijna nooit bovengronds.

Tips en trucs

• Zet je vallen in de late herfst of het vroege voorjaar. De dieren zijn dan het actiefst onder de grond en je vangt sneller.
• Raak de val zo min mogelijk met blote handen aan. Wrijf hem eerst in met aarde uit de gang.
• Zet altijd twee vallen tegenover elkaar. Je weet nooit uit welke richting het dier komt.
• Controleer je vallen elke dag. Een lege val die dagenlang staat, kan dichtslibben met aarde.
• Vang je niets? Verplaats de val een paar meter. Woelratten hebben een uitgebreid netwerk en gebruiken niet elke gang even vaak.
• Maai het gras langs je slootkant kort. Woelratten houden van dekking en mijden open, kaal terrein.
• Plant knoflook of keizerskroon niet als enige maatregel, maar wel als extra. Ze helpen niet altijd, maar ze kosten je niets extra als je ze toch al in de tuin hebt staan.

Oma's tips die niet werken

Rond woelratten en mollen bestaan opvallend veel volkstips. Ze worden al generaties doorgegeven. Bewijs dat ze werken is er niet. Dit zijn de vijf die we het vaakst horen.

• Een lege fles in de grond zetten. Het idee is dat de wind fluit en het dier wegjaagt. In werkelijkheid is het geluid zwak en onregelmatig. Woelratten wennen er binnen een paar dagen aan.
• Hondenharen of kattenbakvulling in de gang stoppen. De geur verdwijnt snel in vochtige grond. Het dier graaft simpelweg een gang eromheen.
• Carbid of gasbommetjes in de gangen. Dit is niet alleen onbewezen, het is ook gevaarlijk. Gangenstelsels lopen ver door en het gas komt bijna nooit waar het moet zijn.
• Kauwgom in de gang leggen. Een oud verhaal dat het dier de kauwgom opeet en eraan doodgaat. Er is geen enkel onderzoek dat dit laat zien. Een woelrat is bovendien een planteneter met een kieskeurige smaak.
• De tuin natspuiten om ze te verjagen. De woelrat heet niet voor niets ook waterrat. Hij zwemt uitstekend en trekt zich van nat weer weinig aan.

De echte oplossing is minder spectaculair. Vind de actieve gang, zet twee goede vallen en bescherm je nieuwe aanplant met gaas.

Veelgestelde vragen

Is een woelrat hetzelfde als een bruine rat?

Nee. De woelrat is een woelmuis en eet planten. De bruine rat is een echte rat en eet vrijwel alles. Een bruine rat heeft een spitse snuit en een lange kale staart. Een woelrat heeft een bol kopje en een behaarde, kortere staart.

Hoe weet ik zeker of het een woelrat is en geen mol?

Kijk naar de schade aan je planten. Een mol eet geen wortels. Verdwijnen je bollen of vallen jonge boompjes om, dan is het een woelrat. Ook de vorm van de hoop helpt. Molshopen zijn rond en netjes, woelrathopen zijn plat en rommelig.

Wanneer kan ik het beste vangen?

Het late najaar en het vroege voorjaar werken het beste. De dieren zoeken dan actief naar voedsel onder de grond. In de zomer eten ze meer bovengronds en lopen ze minder door hun gangen.

Mag ik gif gebruiken tegen woelratten?

Nee. Particulieren mogen sinds 1 juli 2023 geen rodenticiden gebruiken. Bovendien is gif een risico voor huisdieren en voor roofvogels en marterachtigen die een vergiftigd dier opeten. Kies daarom een klem of een buisval.

Mag ik een lijmval gebruiken tegen knaagdieren?

In de basis niet. Het gebruik van lijmvallen voor knaagdieren is in Nederland verboden. De vallen zijn nog wel vrij te koop. Je bent als gebruiker zelf verantwoordelijk voor het aanvragen van een ontheffing voordat je er een inzet. Voor woelratten is een lijmval sowieso geen goede keuze, want het dier leeft onder de grond.

Hoeveel woelratten zitten er in mijn tuin?

Vaak minder dan je denkt. Een enkel dier kan al een uitgebreid gangenstelsel maken en veel schade veroorzaken. Vang je er twee of drie en stopt de schade, dan ben je er waarschijnlijk vanaf.

Beschermt gaas rond de wortels echt?

Ja, als je fijnmazig gaas gebruikt en de korf ruim genoeg maakt. De wortels kunnen door de mazen groeien, maar het dier komt er niet bij. Voor dure fruitbomen en bolgewassen is dit de beste investering.