Eikenprocessierups herkennen: brandharen, risico's en de juiste aanpak

Zie je een lange rij rupsen tegen een boomstam kruipen, of een grijzig spinsel hoog in een eik? Dan heb je waarschijnlijk te maken met de eikenprocessierups. Deze rups is dit jaar extra vroeg begonnen. Half mei kwamen de eerste brandharen al tevoorschijn. In dit artikel lees je hoe je de rups herkent, waarom hij risico's geeft en wat je er zelf aan kunt doen.

Wat is de eikenprocessierups?

De eikenprocessierups is de rups van een nachtvlinder, met de wetenschappelijke naam Thaumetopoea processionea. De rups leeft in groepen op en in eikenbomen. Hij dankt zijn naam aan het gedrag: de rupsen kruipen achter elkaar aan in een lange rij, als een processie, op zoek naar voedsel.

Hoe herken je een eikenprocessierups?

• Grijsbruine, harige rups van ongeveer 2,5 tot 3 centimeter groot in het laatste stadium.
• Een donkere streep over de rug, met aan weerszijden lichte, harige plekken.
• Grote groepen rupsen bij elkaar, vaak in een lange rij achter elkaar.
• Een grijzig, spinselachtig nest tegen de stam of een tak van een eik.
• Onder het nest ligt vaak een donkere laag met velletjes en uitwerpselen.

Waarom is deze rups een risico?

Vanaf het derde larvestadium, meestal rond half mei, krijgt de rups brandharen. Dat zijn piepkleine haartjes met weerhaakjes. Een rups heeft er ongeveer 700.000. De haartjes breken makkelijk af en waaien mee met de wind. Ze veroorzaken jeuk, rode bultjes en huiduitslag. Komen ze in je ogen of luchtwegen, dan kun je last krijgen van irritatie of ademhalingsklachten. Ook huisdieren kunnen last krijgen van de brandharen.

De brandharen blijven trouwens ook actief in oude, losse nesten. Zelfs als je geen rupsen meer ziet, kan een nest uit een vorig seizoen nog voor klachten zorgen.

Wanneer heb je de meeste last?

De rups is er dit jaar recordvroeg bij. Op 23 maart werden de eerste rupsen al gesignaleerd, de vroegste datum ooit gemeten in Nederland. De brandharen verschijnen meestal rond half mei. De meeste overlast is er van half mei tot half juli, met de zomermaanden als drukste periode. Gemeenten in het noorden en oosten van het land, zoals Fryslân, Groningen, Drenthe en Overijssel, verwachten dit jaar extra veel rupsen.

Factsheet: eikenprocessierups in beeld

Ons advies: zo pak je overlast van de eikenprocessierups aan

Heb je zelf een eik in je tuin met een nest, dan kun je de brandharen vastleggen met Rufix Organics. Dit is een natuurlijke fixeerspray die de brandharen aan de boom bindt, zodat ze niet verder verwaaien. Heb je zelf al jeuk of huiduitslag door contact met de rups, dan verzacht de Processierups Gel de klachten aan je huid. Bij grotere bomen of een hele rij eiken is Catefix 2020 een biologische oplossing die je over een groter oppervlak gebruikt.

Verwijder een nest nooit zelf met de hand of met een tuinslang. De brandharen waaien dan alsnog je kant op. Ga je toch aan de slag in de tuin bij een eik, draag dan altijd lange mouwen, een lange broek en een bril, en douche en was je kleding meteen na afloop.

Veelgestelde vragen over de eikenprocessierups

Is de eikenprocessierups gevaarlijk voor mensen?
Ja, niet door een beet of steek, maar door de brandharen. Die veroorzaken jeuk, huiduitslag, en soms oog- of luchtwegklachten.

Mag ik een nest zelf weghalen?
Dat wordt afgeraden. De brandharen waaien dan alsnog rond. Blijf uit de buurt van het nest en meld het bij de gemeente.

Hoe lang blijven brandharen actief?
Brandharen blijven lang werkzaam, ook in oude, losse nesten van vorige jaren. Zelfs zonder rupsen kan een oud nest nog klachten geven.

Is de eikenprocessierups gevaarlijk voor mijn huisdier?
Ja, ook honden en katten kunnen last krijgen van brandharen, bijvoorbeeld aan de bek of de poten na contact met een nest of rups.

Waarom is de rups dit jaar zo vroeg?
Door veel zon en relatief hoge temperaturen kwamen de eitjes dit jaar eerder uit dan normaal. Op 23 maart werden al de eerste rupsen gezien, de vroegste datum ooit in Nederland.

Kan ik zelf iets doen tegen een nest in een gemeenteboom?
Nee, bomen in de openbare ruimte worden door de gemeente bestreden, vaak met nematoden of natuurlijke vijanden zoals mezen. Meld een nest gewoon bij je gemeente.

Tips en trucs tegen de eikenprocessierups

• Blijf uit de buurt van bomen met een zichtbaar nest, ook als je geen rupsen ziet lopen.
• Was kleding die in aanraking is geweest met een boom met een nest apart en op minimaal 60 graden.
• Hang een nestkastje voor kool- en pimpelmezen op. Deze vogels eten jonge rupsen.
• Douche direct na tuinwerk bij een eik, ook als je geen klachten voelt.
• Laat kinderen en huisdieren niet spelen onder een eik met een zichtbaar nest.

Oma's tips die niet werken

Rond de eikenprocessierups doen ook hardnekkige huismiddeltjes de ronde. Deze vijf klinken logisch, maar ze zijn niet bewezen of werken gewoon niet.

• Het nest met de tuinslang wegspuiten. De waterdruk blaast de brandharen juist alle kanten op. Zo verspreid je het probleem verder in plaats van dat je het oplost.
• Het nest zelf verbranden. Dit is gevaarlijk en onverstandig. De brandharen komen dan met de rook mee en kunnen nog verder verspreiden, met meer klachten tot gevolg.
• Azijn op de boomstam sprayen. Azijn heeft geen enkel effect op de rups of de brandharen. Het is een middel tegen onkruid, niet tegen rupsen.
• Knoflook of pepermuntolie bij de boom neerzetten. Deze geuren houden hooguit een paar andere insecten weg. Op de eikenprocessierups zelf hebben ze geen bewezen effect.
• Zelf met een stofzuiger het nest leeghalen. Zonder speciale beschermende kleding en filters is dit gevaarlijk. De brandharen komen dan in de stofzuiger en kunnen bij het legen alsnog vrijkomen.

Kies liever voor een bewezen aanpak: blijf uit de buurt van het nest, fixeer de brandharen met een geschikte spray in je eigen tuin, en meld een nest in de openbare ruimte gewoon bij de gemeente.

Bronnen: NOS, 'Eikenprocessierups is er vroeg bij dit jaar, de bestrijders ook'. Nature Today, waarnemingen eikenprocessierups 2026.

Foto: eikenprocessierups (Thaumetopoea processionea), foto door Kleuske, via Wikimedia Commons, licentie CC BY-SA 3.0.